خاضبة نقل مىكند كه خود نيز به او اعتماد ندارد . - ياقوت ، چنان كه در ص 14 بند 13 - 6 مقدمه ، گذشت هم‌آهنگ با استادش مبارك وجيه ، كتابدار نظاميهء بغداد را ، كه احمد بن هبة اللّه نام داشت ، و كتاب ردّ بر قرآن نگارش بو العلاى معرّى را نابود كرده بود ، سخت نكوهش مىنمايد ( معجما 17 : 65 ) . 22 - منابع كار ياقوت : ياقوت شمارى اندك از منابع كار خود را ، چنان كه اشارت رفت در پيش‌گفتار ( ص 3 تا 7 ) ياد كرده ، و من گزارش هر يك را در پانوشت نگاشته‌ام . جز اين چند تن ، ياقوت در بسيارى جاهاى كتاب ، از منابعى ديگر ياد مىكند ، مانند فتوح البلدان بلاذرى ، تاريخ رقه از بوعلى ، تاريخ بلخ از بو اسحاق مستملى ، بستان فى مناقب نسف از بو حارث ، تاريخ حمص از قاضى عبد الصمد بن سعيد ، تاريخ اصفهان از ابن منده ( مانده ) ، سفرنامه ابن فضلان ، تاريخ مكه از فاكهى ابن اسحاق ، تاريخ افريقيه از بو العرب ، تاريخ ابو غالب همام بن مفضل معرى . و من تا آنجا كه توانستم آن‌ها را در پانوشت صفحه‌ها شناسانده‌ام و بسيارى را به كتاب « اعلام معجم البلدان » نگاشتهء آقاى عبد الحسين شبسترى حوالت داده‌ام . شمارى بسيار از نام شهرها را ياقوت از روى دو كتاب انساب سمعانى ( م 562 ) و شيرويه پسر شهردار ديلمى ( 445 - 509 ) آورده ، با حذف ياى نسبت ، نام شهر شمرده است ، و برخى از آنها نام شهر نيست بلكه نام مردى از نياكان كسى است كه در آن دو كتاب شناسانده شده است . براى نمونه ن . ك « طاطرى » ( معجمد چ ع 3 : 488 ) و منزوى « فرهنگنامه‌هاى عربى به فارسى ص : 19 » . 23 - كارها كه بر روى معجم البلدان انجام شده است : 23 - 1 - ياقوت خود كتاب « مشترك وضعا » را از معجم البلدان بيرون كشيده است . ن . ك . عنوان نگاشته‌هاى ياقوت . ص 13 ش 15 - 3 - 2 . 23 - 2 - صفى الدين عبد المؤمن پسر عبد الحى ( 658 - 739 ) اسناد روايتى حديث‌ها را از معجم انداخته ، كتاب را « مراصد الاطلاع على اسماء الامكنة و البقاع » ناميد . اين كتاب در ليدن 1850 م در چهار جلد با تحقيقات و فهرست‌ها از يوينبول juynboll ( 1802 - 1860 م ) خاورشناس ، و سپس در تهران چاپ سنگى 1315 ق و به تازگى با تصحيح على محمد سجاوى به سال 1992 م در بيروت در 1620 صفحه در سه مجله پخش شده است . عباس عزاوى گويد : نسخهء اصلى مؤلف در كتابخانهء ولى افندى در استانبول به خامه‌اى زيبا نوشته شده ، به سال 699 يعنى چهل سال پيش از مرگ مؤلف موجود است . ( عباس عزاوى ، التعريف بالمؤرخين فى عهد المغول و التركمان ص 10 - 14 چ بغداد 1957 م ) . 23 - 3 - منجم العمران فى المستدرك على معجم البلدان ؛ دنبالهء كار ياقوت است كه محمد امين خانجى در مصر نگاشته و به سال 1323 ق 1906 م همراه با معجم البلدان چاپ كرده است . 23 - 4 - شبسترى : عبد الحسين از روحانيان قم ، اوراست « الاعلام فى كتاب معجم البلدان » در 720 صفحه چ دار احياء التراث العربى ، بيروت به سال 1405 - 1985 م . متأسفانه مؤلف محترم فقط كسانى از علماء را در كار ياقوت معرفى مىكند كه راوى حديث باشند و نويسندگان تاريخ و جغرافيا و ديگر منابع كار ياقوت را به فراموشى سپرده است . 23 - 5 - ترجمهء معجم البلدان به فارسى : آقاى احمد منزوى در فهرست مشترك پاكستان ج 10 ، ص 402 در احوال عبد القادر بديوانى ( 948 - 1004 ق ) ترجمهء معجم البلدان به او نسبت مىدهد و در « منجد الاعلام » بديوانى را عضو كميتهء ترجمهء معجم البلدان مىداند و آقاى منزوى در فهرستوارهء فارسى نيز شش ترجمهء آن را ياد كرده است ، و ليكن هيچ كس از نسخهء ترجمه گزارش نمىدهد . 23 - 6 - باربيه دومينار Barbeir de meynard ( 1827 - 1908 م ) آنچه در معجم البلدان دربارهء ايران بود بيرون كشيده است